دیوان حافظ به تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری

دیوان خواجه شمس‌الدین محمد حافظ ، با مقابلۀ چهارده متن از کهن‌ترین نسخه‌های موجود در جهان، با مقدمه و تصحیح و تحشیۀ دکتر پرویز ناتل‌خانلری، نخستین بار در سال ۱۳۵۹، در یک مجلد، با همکاری بنیاد فرهنگ ایران و فرهنگستان ادب و هنر ایران انتشار یافت. چاپ دوم آن در سال ۱۳۶۲، با تجدیدنظرهایی در تدوین فصول و متن و حاشیۀ غزل‌ها و با افزودن فصل‌هایی دیگر، در دو مجلد، با عنوان دیوان حافظ خواجه شمس‌الدین محمد ، به تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری، در انتشارات خوارزمی منتشر شد. تسلط کم‌نظیر دکتر خانلری بر مباحث مختلف زبانی و فرهنگی و تاریخی، اتکایش به کهن‌ترین و معتبرترین نسخ خطی شناختۀ دیوان حافظ تا آن زمان، و اتخاذ رویکردی علمی و روشمند در کار به تصحیحی انجامید که از همان چاپ نخست تا امروز نزد حافظ‌پژوهان و محققان ادبی جزو معتبرترین تصحیحات دیوان حافظ به شمار است. با این حال، در چاپ‌های پیشین خطاهایی ناخواسته به آن راه یافته بود که پیش از هر کسی از چشم تیزبین خود مصحح پنهان نماند و دکتر خانلری، تا روزی که به منزلگاه جاوید شتافت، با رصد کردن نقدها و تذکرات حافظ‌پژوهانی همچون دکتر نیساری، و با بازسنجی تک‌تک غزل‌ها و نسخه‌ها، مجموعه‌ای از یادداشت‌ها و اصلاحیه‌ها را در حاشیۀ نسخه‌هایی از چاپ اول و دوم وارد کرد. چاپ سوم دیوان حافظ را انتشارات خوارزمی در آذرماه ۱۳۷۵ منتشر کرد که تفاوت اساسی‌ای با چاپ دوم نداشت و تغییرات خُردی که در آن دیده می‌شد ناشی از اِعمال گزینشی معدودی از اصلاحیه‌های دکتر خانلری بود؛ اغلبِ اصلاحیه‌های مربوط به حواشی غزل‌ها و نیز فصول دیگر در آن اعمال نشده و هیچ کوشش مؤثری نیز برای رفع خطاهای آشکار چاپی‌اش صورت نگرفته بود. ویراست کنونی نسخه‌ای است آراسته و معیار از این تصحیح که بعد از وارسی تمام اسناد و مدارک به‌جامانده از دکتر خانلری در منزل خانم ترانه خانلری و با اعمال نظام‌مند تک‌تک آنها و گزارش تمام موارد در صفحاتی جداگانه به انجام رسیده و در این راه از هر تصرف و اعمال نظر سلیقه‌ای و هر تغییر ناهمخوان با بنیادهای روش مصحح پرهیز شده است. سهم خانم ترانه خانلری در این فرایند، پیش و بیش از هر چیز، در حفظ و سازماندهی همین مجموعۀ کتاب‌ها و مکتوبات و مکاتبات و دیگر اسناد دکتر خانلری و سپس در همکاری بی‌دریغ ایشان با تحریریۀ نشرنو برای بررسی این گنجینۀ بی‌بدیل بوده است. امید است این نسخۀ آراسته وجوه تازه‌ای از این تصحیح را پیش چشم خوانندگان شعر حافظ نمایان کند.